Buty narciarskie – jak wybrać i pielęgnować?

© Iakov Filimonov/shutterstock.de

Buty narciarskie to podstawa wyposażenia każdego narciarza

Historia butów narciarskich

• Pierwsze buty narciarskie były zmodyfikowanymi butami skórzanymi. W 1885 roku Franz Heierling z Davos opracował pierwsze modele zaprojektowane specjalnie do jazdy na nartach.
• W latach 50. XX wieku pojawiły się kolejne innowacje, takie jak gumowe podeszwy, podwyższone obcasy i zapięcia na klamry, dostosowane do nowych wiązań bezpieczeństwa.
• Od lat 70. XX wieku rynek zdominowały modele z tworzyw sztucznych, które zapewniają większą kontrolę nad nartami i dały początek współczesnym butom narciarskim.

Kiedy w drugiej połowie XIX wieku podróżnicy z Norwegii przywieźli narciarstwo alpejskie ze Skandynawii do Europy Środkowej, używane przez nich buty niewiele różniły się od ówczesnego zimowego obuwia. Początkowo mieszkańcy Alp jeździli na nartach w nieznacznie zmodyfikowanych górskich butach wykonanych z grubej skóry. Przełom nastąpił w 1885 roku, kiedy Franz Heierling, dwa lata po otwarciu własnego warsztatu obuwniczego w Davos, stworzył pierwsze zaprojektowane przez siebie buty narciarskie. Szwajcar jest do dziś uznawany za pierwszego producenta butów narciarskich na świecie. Przez niemal 90 lat to właśnie skóra pozostawała podstawowym materiałem wykorzystywanym do ich produkcji.

© Boris-B/shutterstock.de

W 1885 roku szewc Franz Heierling z Davos (Szwajcaria) stworzył pierwsze na świecie buty narciarskie zaprojektowane specjalnie do jazdy na nartach.

We wszystkich pozostałych obszarach rozwój butów narciarskich był jednak wyraźnie widoczny. Od pierwszych gumowych podeszw zapobiegających poślizgnięciu, przez podwyższone obcasy wzmacniające pozycję pochyloną do przodu, aż po wydłużenie cholewki. Konstrukcja butów zmieniała się na przestrzeni lat wielokrotnie. W 1953 roku podjęto pierwsze próby zastąpienia używanych dotąd sznurowadeł klamrami. Gdy w latach 60. wiązania bezpiecznikowe zaczęły stopniowo wypierać klasyczne wiązania linkowe, producenci butów narciarskich ponownie musieli dostosować swoje produkty. Nowe wiązania wymagały, aby buty były wyposażone w stałe elementy mocujące na pięcie i nosku. To właśnie one do dziś odpowiadają za stabilne wpięcie buta w wiązanie narciarskie.

Na początku lat 70. do masowej produkcji butów narciarskich trafiło tworzywo sztuczne. W kolejnych latach skórzane buty zostały całkowicie zastąpione modelami z plastiku. Dzięki temu narciarze zyskali lepszą kontrolę nad nartami. Ponieważ jednak w celu stabilizacji podudzia cholewki stawały się coraz wyższe, „buty” zaczęły bardziej przypominać „kozaki”. W ten sposób szybko narodziło się określenie „buty narciarskie”.

Rodzaje butów narciarskich

• W narciarstwie alpejskim wyróżnia się buty zjazdowe (hardbooty) oraz buty skiturowe, przeznaczone do podchodzenia i zjazdów.
• Buty zjazdowe zapewniają stabilność i precyzyjną kontrolę na przygotowanych trasach, natomiast buty skiturowe umożliwiają także wygodne chodzenie i poruszanie się w terenie.

Buty zjazdowe (hardboots)

Buty skorupowe, czyli tzw. hardbooty, to klasyczny rodzaj butów narciarskich. Składają się z dwóch głównych elementów: twardej skorupy z tworzywa sztucznego oraz miękkiego, wyściełanego buta wewnętrznego. To właśnie but wewnętrzny, wykonany z ciepłych materiałów i wyposażony w szeroki język, w największym stopniu odpowiada za komfort noszenia. Hardbooty są zazwyczaj zapinane na cztery klamry, natomiast modele dziecięce najczęściej mają ich trzy. Dodatkowo w górnej części znajduje się pasek na rzep, który stabilizuje goleń. Podobnie jak zwykłe obuwie, współczesne buty narciarskie to przede wszystkim modele z przednim wejściem. W latach 90. zastąpiły one buty z tylnym wejściem, w których tylna część skorupy odchylała się przy pięcie. Choć ułatwiały one zakładanie i zdejmowanie oraz wymagały tylko jednej klamry, z czasem zniknęły z oferty producentów ze względu na malejące zainteresowanie.

Podobny los spotkał softbooty dla narciarzy. Na początku XXI wieku kilku producentów wprowadziło miękkie buty wzorowane na obuwiu snowboardowym. Mimo że wielu narciarzy poszukiwało wygodniejszej alternatywy dla klasycznych butów narciarskich, rozwiązanie to nie zdobyło większej popularności. Obecnie jedynie niewielka austriacka firma produkuje hybrydowy model, zapinany z przodu jedną dużą klamrą i zamkiem błyskawicznym, przypominający konstrukcją wewnętrzne buty stosowane w modelach skiturowych.

Buty skiturowe

Buty skiturowe łączą cechy hardbootów i softbootów. Zostały zaprojektowane z myślą o osobach uprawiających skituring. Ponieważ podczas zjazdu muszą zapewniać odpowiednią stabilność i kontrolę nad nartami, ich konstrukcja jest zbliżona do klasycznych butów narciarskich. Różnią się jednak kilkoma istotnymi elementami. Składają się z dwóch oddzielnych części: zewnętrznej skorupy z twardego tworzywa sztucznego oraz miękkiego, wyjmowanego i sznurowanego buta wewnętrznego. Dodatkowo wyposażone są w podeszwę z wyraźnym bieżnikiem, która zapewnia dobrą przyczepność na skałach, piargach i stromych zaśnieżonych zboczach, pokonywanych pieszo z nartami przypiętymi do plecaka. Na szczególnie wymagających odcinkach konieczne może być również użycie raków, które mocuje się do butów za pomocą specjalnych wiązań współpracujących z dedykowanymi punktami mocowania w butach skiturowych.

© Nadezda Murmakova/shutterstock.de

Buty skiturowe są wykonane z podobnych materiałów co klasyczne hardbooty, jednak wyraźnie różnią się konstrukcją

Przed zakupem butów narciarskich, zwłaszcza jeśli dopiero zaczynasz swoją przygodę z narciarstwem, warto pamiętać, że nie istnieje jeden model odpowiedni dla wszystkich. Buty damskie są zazwyczaj węższe, mają niższą cholewkę i mniejszą wagę, dzięki czemu lepiej odpowiadają kobiecej anatomii. Modele męskie zapewniają natomiast większą stabilność i są dostępne w wyższych zakresach flexu. Z kolei buty narciarskie dla dzieci są celowo bardziej miękkie i łatwiejsze w obsłudze. Bardzo ważne jest również, aby nie kupować dzieciom butów „na zapas”, ponieważ zbyt duży rozmiar znacznie pogarsza kontrolę nad nartami i utrudnia jazdę.

Czym jest system Mondopoint?

Dobór odpowiedniego rozmiaru butów narciarskich różni się od wyboru zwykłego obuwia. Zamiast standardowej numeracji stosuje się system Mondopoint (MP), który określa długość stopy. To ustandaryzowany system oparty na rzeczywistym pomiarze stopy.

Aby określić odpowiedni rozmiar, wystarczy kartka papieru i długopis. Stań na kartce w skarpetkach i obrysuj stopę. Następnie zmierz odległość od pięty do najdłuższego palca. Do otrzymanego wyniku warto dodać 5 mm, aby uniknąć wyboru zbyt małych butów. Ostateczny wynik zaokrągla się do najbliższego większego rozmiaru Mondopoint. Przykładowo, jeśli stopa ma 26,1 cm, po dodaniu 5 mm otrzymujemy 26,6 cm, co odpowiada rozmiarowi MP 27.

Wyjaśnienie: Z Mondopoint (MP) między 15 a 20,5, rozmiary butów dziecięcych są nadal używane w Wielkiej Brytanii. MP wynoszący 21 oznacza początek rozmiarów butów dla dorosłych.

Flex i inne parametry techniczne

Czym jest flex w butach narciarskich?

Flex to jeden z najważniejszych parametrów butów narciarskich, określający ich sztywność. Producenci oznaczają go zazwyczaj wartością od 60 do 150, czyli im niższy flex, tym bardziej miękki but. Na wartość flexu wpływają przede wszystkim trzy czynniki: materiał i grubość skorupy zewnętrznej, liczba klamer oraz sztywność paska w górnej części buta, a także twardość buta wewnętrznego. Dlatego przy zakupie nowych lub używanych butów narciarskich warto dobrać flex odpowiedni do swoich umiejętności i stylu jazdy. Podobnie jak wiele elementów przedmiotów codziennego użytku, również te w butach narciarskich są znormalizowane. W tym przypadku dotyczy to podeszwy. Podczas gdy buty narciarskie do nart alpejskich są wymienione w normie ISO 5355, buty narciarskie do nart touringowych są wymienione w normie ISO 9523. Standaryzacja butów narciarskich zapewnia, że różne modele od producentów zatrzaskują się bezpiecznie w każdym wiązaniu narciarskim dostępnym na rynku. Wynika to z faktu, że wiązania muszą być również zbudowane zgodnie z normą ISO.

Wyjaśnienie: Flex nie jest znormalizowanym wskaźnikiem. Każdy producent oblicza go według własnej skali. Nie skutkuje to dokładnymi liczbami dla klientów, a jedynie wartościami „od … do”.

Canting

Canting to regulacja kąta nachylenia cholewki buta narciarskiego względem nogi. Prawidłowe ustawienie pozwala uzyskać optymalną pozycję na nartach i zapewnia lepsze trzymanie krawędzi podczas jazdy. W większości modeli regulację umożliwia śruba lub pokrętło umieszczone po zewnętrznej stronie buta na wysokości kostki. Narciarze z kolanami koślawymi (X) powinni ustawić cholewkę bardziej do wewnątrz, natomiast osoby z kolanami szpotawymi (O) – na zewnątrz.

GripWalk i WTR

Oprócz odpowiedniego dopasowania butów ważna jest także zgodność z wiązaniami. Obok klasycznych butów alpejskich zgodnych z normą ISO coraz większą popularnością cieszą się modele GripWalk i WTR (Walk To Ride). Dzięki profilowanej, zaokrąglonej podeszwie zapewniają większy komfort podczas chodzenia. Przed zakupem należy jednak sprawdzić, czy buty są kompatybilne z posiadanymi wiązaniami. Choć wiele nowoczesnych modeli obsługuje kilka standardów, nie dotyczy to wszystkich.

Normy ISO

Podobnie jak wiele innych elementów wyposażenia, również podeszwy butów narciarskich są objęte normami ISO. Klasyczne buty do narciarstwa alpejskiego spełniają normę ISO 5355, natomiast buty skiturowe – ISO 9523. Standaryzacja gwarantuje, że buty będą prawidłowo współpracować z kompatybilnymi wiązaniami, które również produkowane są zgodnie z odpowiednimi normami ISO.

Jak dobrać buty narciarskie do poziomu umiejętności?

Buty narciarskie do jazdy na trasach można podzielić na cztery główne kategorie, które odpowiadają różnym poziomom zaawansowania i stylom jazdy – od początkujących po miłośników jazdy poza trasami.

Komfort – najlepszy wybór dla początkujących. Miękki, grubo wyściełany but wewnętrzny zapewnia wysoki komfort, a skorupa o niskim flexie ułatwia wykonywanie pierwszych skrętów i wybacza błędy.

Allround – dla narciarzy z doświadczeniem, którzy preferują bardziej sportową jazdę. Wyższy flex poprawia przenoszenie siły na krawędzie nart, dzięki czemu jazda staje się bardziej precyzyjna. Jednocześnie buty nadal oferują wysoki komfort dzięki odpowiedniemu wyściełaniu.

Performance – przeznaczone dla osób lubiących dynamiczną jazdę na przygotowanych trasach. Wysoki flex, sztywna skorupa i cieńszy but wewnętrzny zapewniają maksymalną precyzję oraz błyskawiczne przenoszenie ruchów na narty.

Freeride – stworzone do jazdy poza przygotowanymi trasami. Ze względu na nierówności terenu mają bardziej miękką charakterystykę i niższy flex. Skorupa skutecznie tłumi uderzenia, zwiększając komfort podczas jazdy w głębokim puchu.

© mRGB/shutterstock.de

Do jazdy na nartach w głębokim śniegu, freeriderom najlepiej jest wybrać buty narciarskie o niskiej wartości flexu

Na co zwrócić uwagę przy zakupie butów narciarskich?

Kupując buty narciarskie w sklepie stacjonarnym, można skorzystać z fachowego doradztwa i przymierzyć kilka modeli w warunkach zbliżonych do rzeczywistych. To ułatwia porównanie różnych butów oraz precyzyjne dobranie rozmiaru. Zakupy online często kuszą niższymi cenami, ale wiążą się z większym ryzykiem niewłaściwego wyboru. Dobrym rozwiązaniem jest wcześniejsze zapoznanie się z ofertą w internecie, a następnie przymierzenie butów w sklepie lub wypożyczenie ich podczas wyjazdu na narty, aby przetestować je na stoku przed zakupem.

Bardziej wymagający narciarze oraz sportowcy mogą zdecydować się na bootfitting. W tej metodzie zamiast formowania termicznego stosuje się specjalną piankę, którą doświadczony specjalista wypełnia wnętrze buta. Dzięki temu but wewnętrzny dopasowuje się niemal idealnie do kształtu stopy. Ze względu na indywidualny charakter usługi jest to rozwiązanie droższe niż klasyczny bootfitting termiczny.

Lista kontrolna przy wyborze butów narciarskich

• Dobierz flex odpowiedni do swoich umiejętności.
• Dokładnie określ rozmiar Mondopoint oraz szerokość skorupy (last).
• Wybierz model dopasowany do użytkownika – damski, męski lub dziecięcy.
• Sprawdź zgodność butów z wiązaniami (ISO, GripWalk lub WTR).
• Dla lepszego dopasowania rozważ bootfitting i indywidualne wkładki.
• Jeśli zależy Ci na komforcie, zwróć uwagę na dodatkowe udogodnienia, takie jak podgrzewane wkładki czy termoformowalne buty wewnętrzne.

Bootfitting – indywidualne dopasowanie butów narciarskich

Bootfitting pozwala dopasować buty narciarskie do indywidualnego kształtu stopy. W zależności od potrzeb wykorzystuje się pomiary ręczne lub 3D, termoformowanie oraz precyzyjne modyfikacje. Zakup w sklepie specjalistycznym daje dostęp do profesjonalnego doradztwa i możliwość przymierzenia różnych modeli, natomiast zakupy online są często tańsze, ale wiążą się z większym ryzykiem niewłaściwego wyboru. Zaawansowani narciarze mogą skorzystać z precyzyjnego bootfittingu z wykorzystaniem specjalnej pianki, która zapewnia niemal idealne dopasowanie do stopy. To rozwiązanie jest jednak znacznie droższe od standardowego bootfittingu.

Szerokie łydki, wąskie stopy czy wyraźnie zarysowane kostki często utrudniają znalezienie idealnie dopasowanych butów narciarskich. Na szczęście istnieje rozwiązanie – bootfitting. Dzięki różnym metodom dopasowania większość butów narciarskich, niezależnie od tego, czy zostały kupione w internecie, czy u innego sprzedawcy, można w pewnym zakresie zmodyfikować w specjalistycznym sklepie sportowym. Warto pamiętać, że im wyższej klasy model, tym większe możliwości jego indywidualnego dopasowania. Osoby kupujące buty bezpośrednio u specjalisty mogą dodatkowo liczyć na kompleksowe doradztwo i jeszcze dokładniejsze dopasowanie obuwia.

Bootfitting rozpoczyna się od dokładnego pomiaru stopy – wykonywanego tradycyjnie lub za pomocą skanera 3D. Mierzone są m.in. długość i szerokość stopy oraz obwód łydki. Na podstawie tych danych system wskazuje modele butów narciarskich, które najlepiej odpowiadają budowie stopy.

Kolejnym krokiem jest dobór odpowiednich wkładek, które w razie potrzeby również mogą zostać indywidualnie dopasowane. Następnie zarówno skorupa, jak i but wewnętrzny są podgrzewane do około 80°C, a narciarz zakłada je jeszcze ciepłe. W trakcie stygnięcia materiały dopasowują się do kształtu stopy. Jeśli mimo to pojawią się punkty ucisku, specjalista może skorygować je za pomocą piankowych podkładek lub odpowiednio zmodyfikować skorupę, aby zapewnić maksymalny komfort i idealne dopasowanie butów.

• Ze względu na słabą oddychalność materiałów buty narciarskie należy dokładnie wysuszyć po każdym dniu na stoku, najlepiej przy użyciu suszarki do butów narciarskich lub na kaloryferze.
• Aby zachować higienę i wydłużyć żywotność butów, warto regularnie prać ręcznie buty wewnętrzne, zakładać świeże skarpety oraz usuwać z obuwia śnieg, sól i zabrudzenia.
• Coraz więcej producentów stawia na trwałe materiały i oferuje usługi naprawcze, dzięki czemu wysokiej jakości buty narciarskie mogą służyć przez wiele sezonów.

Śnieg jest zimny i mokry, dlatego buty narciarskie są projektowane tak, aby nie przepuszczały wody. Niemniej jednak, pierwszym obowiązkiem narciarza podczas pielęgnacji butów narciarskich jest ich wysuszenie po długim dniu na stoku. Jednocześnie ich materiały słabo odprowadzają wilgoć, przez co podczas intensywnej jazdy stopy łatwo się pocą. Z tego powodu po każdym dniu spędzonym na stoku buty należy dokładnie wysuszyć. Najskuteczniejszym rozwiązaniem jest suszarka do butów narciarskich. To urządzenie z podgrzewanymi rurkami, na które zakłada się buty czubkami do góry. Obecnie większość hoteli i chaletów w ośrodkach narciarskich wyposaża swoje narciarnie w takie suszarki, a goście mogą korzystać z nich bezpłatnie. Jeśli w miejscu zakwaterowania nie ma suszarki, buty można pozostawić na noc przy kaloryferze lub na nim.

Producenci stawiają na trwałość i zrównoważony rozwój

Nieprzyjemne zapachy można szybko zneutralizować za pomocą specjalnych sprayów lub dezodorantów do obuwia. Warto również zawsze zakładać do butów narciarskich świeżo wyprane skarpety. Jeśli but wewnętrzny jest wyjmowany, po sezonie należy go wyprać ręcznie, a nie w pralce. Aby zapobiec uszkodzeniom skorupy, po każdym dniu na stoku warto usunąć z butów śnieg i zabrudzenia. Dotyczy to również podeszew, z których należy dokładnie usunąć kamyki oraz pozostałości soli drogowej, ponieważ mogą one przyspieszać zużycie tworzywa.

Coraz więcej producentów wykorzystuje materiały nadające się do recyklingu, trwałe tworzywa sztuczne oraz oferuje usługi naprawcze. Dzięki odpowiedniej pielęgnacji i możliwości wymiany zużytych elementów wysokiej jakości buty narciarskie mogą służyć przez wiele lat. Osoby, którym zależy na ekologii, powinny wybierać modele wykonane z trwałych materiałów i nadające się do naprawy zamiast kupować nowe buty co sezon.

Najczęściej zadawane pytania dotyczące butów narciarskich

Jak długo można korzystać z butów narciarskich?

Buty narciarskie są elementem wyposażenia mającym bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo. Dlatego eksperci Niemieckiego Związku Narciarskiego (DSV) zalecają wymianę całego sprzętu alpejskiego po 8–10 latach użytkowania. Z czasem z tworzywa sztucznego ulatniają się plastyfikatory, przez co materiał staje się bardziej kruchy i może pęknąć. Odpowiednia pielęgnacja pozwala jednak wydłużyć żywotność butów nawet o jeden lub dwa sezony.

Kiedy najlepiej kupić buty narciarskie?

Buty narciarskie są dostępne przez cały rok, jednak najlepsze okazje cenowe pojawiają się poza sezonem zimowym, zwłaszcza latem. Warto również śledzić promocje producentów i sklepów sportowych. Za dobrej jakości buty renomowanych marek trzeba zapłacić co najmniej 100–150 euro, choć ceny najnowszych modeli mogą być znacznie wyższe. Dobrym wyborem są także nowe modele z poprzednich kolekcji, które często można kupić w atrakcyjniejszych cenach.

Czy warto kupować używane buty narciarskie?

Zakup używanych butów narciarskich może być dobrym rozwiązaniem, pod warunkiem że dokładnie sprawdzi się ich stan. Niska cena nie zawsze oznacza korzystny zakup, szczególnie w przypadku ofert internetowych, gdzie nie można liczyć na fachowe doradztwo. Przed zakupem warto zwrócić uwagę na opinie o sprzedającym oraz oceny innych kupujących.

Czy można samodzielnie regulować buty narciarskie?

Tak. Samodzielnie można regulować zarówno canting, jak i klamry. Nie zalecamy tego osobom bez doświadczenia. Prawidłowe ustawienie butów wpływa nie tylko na komfort jazdy, ale przede wszystkim na bezpieczeństwo. Dlatego najlepiej powierzyć regulację specjalistom w sklepie sportowym lub wypożyczalni sprzętu. Taka usługa kosztuje zazwyczaj od 40 euro.

Czy palce powinny dotykać przodu buta narciarskiego?

Buty narciarskie powinny być idealnie dopasowane. Gdy but jest rozpięty, palce mogą lekko dotykać przodu skorupy, co zwykle oznacza właściwy rozmiar. But nie może być jednak ani zbyt ciasny, ani zbyt luźny. Zbyt mały powoduje ucisk, natomiast zbyt duży pogarsza kontrolę nad nartami. Według DSV około 90% narciarzy wybiera zbyt duże buty. Podczas zakupu lub wypożyczania warto przymierzyć również modele o pół rozmiaru Mondopoint mniejsze i większe od wyliczonego rozmiaru.

Czy warto stosować wkładki do butów narciarskich?

Tak, odpowiednio dobrane wkładki poprawiają stabilność stopy i zwiększają komfort jazdy. Standardowe wkładki dołączane przez producentów często zapewniają niewystarczające podparcie, co może prowadzić do bólu lub skurczów. Do wyboru są gotowe modele oraz wkładki wykonywane indywidualnie na podstawie skanu stopy. Dostępne są również podgrzewane wkładki, zasilane akumulatorem, które utrzymują stopy w cieple i poprawiają krążenie – szczególnie przydatne dla osób marznących podczas jazdy.